Ustawa z dnia 20 marca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw

Dnia 18 października 2015 roku weszła w życie jedna z najistotniejszych zmian Kodeksu cywilnego w ostatnich latach, dotycząca skutków prawnych braku złożenia przez spadkobiercę oświadczenia o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku, zmieniająca znacząco zasady odpowiedzialności za długi spadkowe.

            Jak wiadomo, spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy. Spadek to zarówno prawa, jak i obowiązki majątkowe, które w momencie śmierci przechodzą na spadkobierców. W jego skład wchodzą zatem nie tylko aktywa, jakie zmarły pozostawił, ale także jego długi. Zgodnie zaś z treścią art. 1012 kc, spadkobierca może przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste), przyjąć spadek z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza), bądź też spadek odrzucić. Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. W wielu przypadkach nie jest to więc tożsame z dniem śmierci spadkodawcy. Przed wprowadzeniem omawianej nowelizacji, obowiązywała zasada, iż w razie nie złożenia oświadczenia w wymaganym terminie, spadkobierca przyjmował spadek wprost, co oznaczało, iż odpowiadał za długi zmarłego w pełnej wysokości i całym swoim majątkiem. Obecnie, brak oświadczenia powoduje, iż dochodzi do dziedziczenia z dobrodziejstwem inwentarza, co oznacza, iż odpowiedzialność spadkobiercy jest ograniczona- odpowiada on tylko do wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku. Najlepiej będzie to widać na prostym przykładzie- jeśli w inwentarzu wartość stanu czynnego spadku określono na kwotę 100 tysięcy złotych, a długi spadkodawcy wynoszą ponad 200 tysięcy, to spadkobierca będzie odpowiadał tylko do wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku, co w tym przypadku oznacza 100 tysięcy złotych.

 Należy jednak zauważyć, iż ograniczenie to nie ma znaczenia przy określaniu, czym spadkobierca odpowiada. Jako dłużnik osobisty zawsze odpowiada całym swoim majątkiem, ale z jej ograniczeniem do wysokości stanu czynnego spadku.

            Druga zmiana dotyczyła ustalania stanu majątku spadkowego. W poprzednio obowiązującym uregulowaniu zadanie ustalenia stanu czynnego spadku spoczywało na komornikach sądowych, którzy to zgodnie z art. 635 § 4 kpc wykonywali postanowienia sądu w przedmiocie sporządzenia spisu inwentarza. W wielu przypadkach wiązało się to z bardzo dużymi kosztami. Aktualnie, dopuszczono możliwość aby spis z należytą starannością sporządzili spadkobiercy, zapisobiercy windykacyjni lub wykonawcy testamentu (art. 10311 § 1 kc), a następnie złożyli go do sądu lub przed notariuszem. Jeżeli po złożeniu wykazu inwentarza przez uprawnione do tego osoby ujawnią się składniki majątku lub zobowiązania spadkowe nieumieszczone w wykazie będzie istniał obowiązek uzupełnienia wykazu. Na marginesie należy tylko wspomnieć, iż na Ministra Sprawiedliwości został nałożony obowiązek określenia wzoru takiego inwentarza, co przyczyni się do ujednolicenia jego formy.

Ponadto istniał zapis (art. 1031 § 2 kc), zgodnie z którym ograniczenie odpowiedzialności odpadało, jeżeli spadkobierca podstępnie nie podał do wykazu inwentarza przedmiotów należących do spadku albo podał do wykazu inwentarza nieistniejące długi. Nowelizacja rozszerzyła nieco ten przepis, bowiem aktualnie brzmi on następująco- „ograniczenie odpowiedzialności odpada, jeżeli spadkobierca podstępnie pominął w wykazie inwentarza lub podstępnie nie podał do spisu inwentarza przedmiotów należących do spadku lub przedmiotów zapisów windykacyjnych albo podstępnie uwzględnił w wykazie inwentarza lub podstępnie podał do spisu inwentarza nieistniejące długi„.

            Ostatnia ze zmian wprowadzonych w kodeksie cywilnym dotyczy treści art. 1032 § 1 i 2 kc, a mianowicie przyjęto, że jeśli spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, spłacając niektóre długi spadkowe wiedział lub przy dołożeniu należytej staranności powinien był wiedzieć o istnieniu innych długów spadkowych, ponosi odpowiedzialność za te długi ponad wartość stanu czynnego spadku, jednakże tylko do takiej wysokości, w jakiej byłby obowiązany je zaspokoić, gdyby spłacał należycie wszystkie długi spadkowe. Wprowadzona odpowiedzialność nie ma zastosowania w stosunku do spadkobiercy niemającego pełnej zdolności do czynności prawnych oraz spadkobiercy, co do którego istnieje podstawa do jego ubezwłasnowolnienia.